تار بهتر است یا سه تار
بسیاری از علاقه مندان به موسیقی از تفاوت های جزیی تار و سه تار اطلاع ندارند و هنرآموز مبتدی در هنگام خرید تار یا خرید سه تار تردد دارد که کدام یک را انتخاب کند. تار و سه تار هر دو از دسته سازهای زهی زخمه ای (یا زهی مضرابی) به حساب میآیند، با این تفاوت که سه تار با ناخن (انگشت سبابه دست راست) نواخته میشود اما تار را بوسیله یک مضراب فلزی که بخش انتهایی آن از موم عسل طبیعی ساخته میشود (تا به تناسب راحتی دست نوازنده تغییر شکل دهد) مینوازند. هر دوی این سازها به نوعی ریشه در ساز ایرانی و باستانی بربت (که بعدها “عود” اعراب و “لوت” اروپاییها از روی آن ساخته شد) دارند، به این معنا که از یک کاسه تشدید صوت (کاسه رزنانس)، یک دسته (شامل بخشی اصلی و سردسته) و سیمهایی که بر روی دسته و کاسه کشیده شدهاند بعنوان اجزای اصلی تشکیل میشوند.
تاریخچه تار - تاریخچه سه تار
شوربختانه تاریخچه دقیقی درباره منشاء این دو ساز وجود ندارد، اما میتوان به استناد یافتههای تاریخی و روایات گفت که بدون شک تار و سه تار متعلق به ایران و در کل سرزمینهای آریایی هستند و بر اساس آثاری که از آنها در اشعار و نگارههای قدیمی باقی مانده، برای نمونههای باستانی سه تار قدمتی چند هزار ساله و برای تار دستکم پانصد سال قدمت تخمین زده میشود. تار در دورههای پیشین، خصوصاً دوره قاجار، ساز غالب موسیقی ایرانی بوده است. البته سازهای تار و سه تار امروزی نسبت به آنچه در گذشتهها وجود داشته است دستخوش تغییرات متعددی در جهت بهبود ساختار و صوت شدهاند. شاید برایتان این سوال پیش آمده باشد که چرا سه تار چهار سیم دارد؟ یکی از مهمترین تغییرات بوجود آمده در ساختار سهتار، اضافه شدن سیم چهارم به این ساز است (از نظر تاریخی چهارم، و از نظر موقعیت سومین سیم با شمارش از پایین به بالا) که به روایت از استاد ابوالحسن صبا، درویشی به نام مشتاق علی شاه اقدام به این کار کرده است (به همین دلیل این سیم به “سیم مشتاق” معروف است). به دنبال آن در دهههای بعد، تار نیز توسط درویش خان، از پنج سیمه بودن به شش سیمه بودن درآمد (سیم پنجم به آن اضافه شد) تا تکمیل گردد و توقعات نوازندگان آن دوره را برآورده کند.
تکنیک نوازندگی تار و سه تار
همانگونه که گفته شد تار و سه تار در اجرا از نظر ابزار مضرابزنی متفاوت هستند. استفاده از ناخن در نوازندگی سه تار، صدایی لطیفتر نسبت به تار که آن را با مضراب فلزی مینوازند ایجاد میکند. در رابطه با تکنیک نوازندگی، تقریباً تمام تکنیکهای نوازندگی تار و سه تار مشابه است. تنها تفاوتی که میتوان به آن اشاره کرد، شیوه مضراب راست و چپ جابجا در این دو ساز است. در نوازندگی تار مضراب عادی یا راست، زخمهای است که از بالا به پایین بر سیم وارد میشود و مضراب چپ مضرابی است که از پایین به بالا بر سیم فرود میآید. در نوازندگی سه تار، درست عکس آنچه بر روی تار اتفاق میافتد برقرار است، یعنی مضراب راست سه تار از پایین به بالا، و مضراب چپ از بالا به پایین اجرا میشود.
صدا و جنبههای روحی آن
همانگونه که انتظار میرود، ابعاد کوچکتر و ظریفتر سه تار نسبت به تار، موجب میشود صدای ملایمتری داشته باشد. صدای سه تار زنگدار اما لطیف و کمحجم است. حجم صدای سه تار برای اجراهای زنده و گروهی (لااقل بدون استفاده از تکنولوژیهای امروزی) کافی نیست، از همین رو از گذشته تا به امروز، سه تار را سازی برای خلوت و تنهایی هنرمند میشناسند. شاید بهترین توصیف از سه تار، نظر استاد ابوالحسن صبا درباره این ساز باشد که گفته است: “سه تار سازی است که برای یک نفر کم و برای دو نفر زیاد است”. تار اما در مقابل، صدایی غنی و پخته و به مراتب بلندتر از سه تار دارد. صدای پرقدرت تار، استفاده از آن را در گروهنوازیها عملی میکند.
و در نهایت:
تار بهتر است یا سه تار؟
برخی معتقدند که اگر نوازندهای ابتدا تار را یاد بگیرد، بعدها سهتار را بهتر خواهد نواخت. برخی دیگر معتقدند که سه تار شروع آسانتری است. به نوآموزان موسیقی توصیه میشود که سلیقه خود را معیار اصلی انتخاب بین این دو ساز یا هر دو ساز دیگری قرار دهند. هیچ سازی نسبت به ساز دیگر برتری ندارد. اگر صدای سازی را دوست میدارید و مایل هستید خودتان را در مقام نوازنده آن ساز ببینید، آن ساز برای شما “بهتر” یا مناسبتر است. فراموش نکنید که تنها نوازندهای موفق خواهد بود که با ساز خود ارتباط خوبی برقرار کند، و زمانی که این ارتباط بوجود بیاید، هم شخص نوازنده و هم مخاطبین وی از نوای دلنشین یک ساز لذت خواهند برد.
من ساز های تار و سه تار را مانند برادر میدانم، یکی بزرگتر و دیگری کوچک تر هرکدام شخصیت صدایی متفاوت و حال و هوایی متفاوت دارند اما از یک خانواده هستند و یه جنس صدا را دارند.
ReplyDeleteاین مسئله را هم به خوبی ذکر کردید که هرکدام از این ساز ها را بیاموزید دیگری را هم میتوانید بنوازید و این به هم خانواده بودن این ساز ها برمیگردد